Deze combinatie van grensstenen, monumenten, natuur en geschiedenismaakt het traject tussen Budel en Reusel bijzonder interessant voor liefhebbers van erfgoed, wandelen en grensgeschiedenis.
Kortom: redenen genoeg om deze pagina grondig te bekijken — of beter nog, de streek zelf te bezoeken en de historische grenspalen in het landschap te ontdekken.
We arriveren bij de indrukwekkende grenspalenserie tussen Budel en Reusel, langs de Belgisch-Nederlandse grens, van grenspaal 176 tot grenssteen 200a. Dit traject in Noord-Brabant en Belgisch Limburg staat bekend om zijn bijzondere grensmarkeringen, historische monumenten en unieke landschappelijke locaties.
In deze grensregio komen we diverse opvallende beziens-waardigheden tegen:
De Baroniesteen– een historische grensmarkering met een rijke achtergrond
Muurbouten bij de Achelse Kluis– subtiele maar betekenisvolle grensindicatoren
De a-typische steen 177b
Tombe du Prince de Liège een monument met historische banden met het prinsbisdom Luik
Grenssteen ‘Graaf van Loon’ verwijzing naar een middeleeuws graafschap
Het hoogste punt van Noord-Brabant– gelegen vlak bij de grens
De aluminium dop van grenspaal 197– een afwijkend detail in de grenspalenreeks
De ‘namaak’ 197 met twee zwijnen– een bijzondere replica met symbolische afbeelding
De ‘begraven’ grenssteen 197b opnieuw een voorbeeld van een verdwenen en teruggevonden grensmarkering
De triangulatiesteen bij paal 198 onderdeel van historische landmeetkundige metingen
Op de kruising van de Bergbosweg en De Leende in Budel staat de indrukwekkende Baroniepaal, lokaal bekend als “Den Dubbele Paol”.
Deze bijzondere dubbele grenssteen markeert de historische grens van de Baronie van Cranendonck en vormt een markant stuk regionaal erfgoed.
Bij deze locatie staat naast de rijksgrens-paal 176, de Baroniepaal: een vierkante paal met aan de ene zijde de inscriptie ‘Baronie van Hees en Leen’ en aan de andere zijde ‘Baronie van Cranendonck’. Deze historische grensmarkering aan de Bergbosweg benadrukt het belang van deze plek in de territoriale geschiedenis van de streek.
De locatie stond vroeger bekend als “Aan de Kattenput” en was bovendien een bekende plek voor illegale grensoverschrijdingen. Het punt markeert niet alleen een oude baroniegrens, maar ook de huidige landsgrens tussen de Belgische gemeente Hamont-Achel en de (voormalige) Nederlandse gemeenten Leende, Gastel en Budel.
De Baroniesteen is daarmee een tastbare herinnering aan de complexe grensgeschiedenis van deze regio op de Belgisch-Nederlandse grens.
Deze omgeving verdient een eigen katern, omdat zij grenstechnisch meer dan bijzonder is.
De situatie rond de Achelse Kluis, gelegen op de Belgisch-Nederlandse grens, vormt een uniek samenspel van religieuze geschiedenis, grensafbakening en bouwkundige uitzonderingen.
Al sinds 1656 bevond zich op deze locatie een grenskerk. In 1686 werd hier een plaats voor kluizenaars gesticht en was de Achelse Kluis een feit. De abdij ontwikkelde zich in de eeuwen daarna tot een belangrijke religieuze plek in de grensstreek.
Het verhaal rond de atypische grenssteen 177b vraagt nog nader historisch onderzoek, maar vaststaat dat deze steen onderdeel vormt van een bijzondere grenssituatie.
Vanaf grenssteen 177a, gelegen langs de Abdijweg, loopt de landsgrens schuin richting de abdij. Op het wegdek is het exacte verloop van de Belgisch-Nederlandse grenszichtbaar aangegeven.
Wie de (witte) grenslijn volgt, ontdekt in de muur muurbout 177a_A. Deze muurbout is publiek toegankelijk. De overige muurbouten, die eveneens het grensverloop markeren, bevinden zich op niet-publiek toegankelijke delen van het abdijcomplex.
In 2023werd de abdij verkocht en kwam zij in particuliere handen. De nieuwe eigenaar is Jan Tormans van de Tormans Groep. Met deze verkoop verviel ook de naam ‘Trappist’voor het bier, aangezien deze benaming verbonden is aan het brouwen door trappistenmonniken.
De neogotische abdijkerk uit 1885werd na de Tweede Wereldoorlog uitgebreid. Daarbij werd echter over het hoofd gezien dat er niet op of over de landsgrens gebouwd mocht worden. Toch vond grensoverschrijdende nieuwbouw plaats.
Uiteindelijk besloten de bevoegde grenscommissie en beide betrokken gemeenten de bestaande bouw te handhaven. In de nieuwbouw werd de grens vervolgens expliciet gemarkeerd met meerdere koperen muurbouten, te weten:
177a muurbout A t/m C
177b muurbout A en B
Hiermee werd het officiële grensverloop alsnog fysiek zichtbaar gemaakt binnen het abdijcomplex.
De Belgisch-Nederlandse grens snijdt niet alleen door het abdijcomplex van de Achelse Kluis, maar loopt ook dwars over de bijbehorende kloosterbegraafplaats. Een deel van de begraafplaats ligt in Nederland, terwijl het andere deel zich in België bevindt.
Dit levert een opmerkelijke situatie op. Wanneer monniken in het klooster aan Belgische zijde overleden en vervolgens werden begraven op het Nederlandse deel van de begraafplaats, was er formeel sprake van een grensoverschrijding.
Hoewel dit juridisch gezien vragen zou kunnen oproepen in het kader van de Wet op de lijkbezorging, lijkt deze regelgeving hier in de praktijk nooit strikt te zijn toegepast. Het illustreert opnieuw hoe bijzonder en soms pragmatisch de omgang met de landsgrens bij de Achelse Kluis is geweest.
De verdere inventarisatie.
Met Eef en Geert inventariseer ik op een vroege morgen de grensmarkeringen aan 'de Kluis'.
We hebben geluk, de omgeving is verlaten en stil.
Vooraf is om toestemming gevraagd.
Vandaag lukt het ons om zowel alle muurbouten, de a-typische granieten tussensteen 177b en grenspaal 178 te bezoeken en te fotograferen.
Zie de foto's voor het verslag.
↓
Tussen grenspaal 177 en grenspaal 178 aan de Belgisch-Nederlandse grens, bevinden zich twee zogeheten grenstussenstenen, door ons genummerd als 177a en 177b. Deze tussenstenen dienen om het exacte grensverloop nauwkeuriger aan te geven.
Hoewel de maatvoering van officiële grensstenen doorgaans strikt is vastgelegd in protocollen, wijkt grenstussensteen 177b opvallend af van deze standaard. Niet alleen voldoet het formaat niet aan de gebruikelijke afmetingen, ook het gebruikte materiaal is afwijkend.
Waar grenstussenstenen normaal gesproken zijn vervaardigd uit Arduin (hardsteen), blijkt steen 177b uit graniet te bestaan.
Deze afwijkingen rechtvaardigen nader historisch onderzoek. Desondanks is steen 177b zonder twijfel een officiële grensmarkering, de steen is ook duidelijk voorzien van de letters ‘N’ (Nederland) en ‘B’ (België).
Grens tussensteen 177b vormt daarmee een bijzonder en intrigerend element binnen de reeks historische grenspalen in deze grensregio.
In het natuurgebied Plateaux-Hageven, gelegen aan de Belgisch-Nederlandse grens, krijgt de grenswandeling een bijzondere wending. Logischerwijs zouden eerst grenssteen 182 ‘Graaf van Loon’en grenspaal 183worden bezocht.
Beide grensmarkeringen bevinden zich echter aan de overzijde van de Dommel, die hier te breed is om eenvoudig over te steken. Bovendien loopt het toegangspad over privéterreinen staat grenspaal 183 op het erf, vrijwel direct voor de voordeur van de woning.
Voorlopig vervolgen we onze route binnen het prachtige Plateaux-Hagevenen wandelen van grenspaal 182 via paal 184, langs de 'Tombe du Prince de Liège', vervolgens naar grenspaal 185 en 185a.
In de historische tekst staat onder meer:
"Dat dien steen staand over den Heyerdyck reght tegenover de steenebrugge omtrent de Borkelse brugge gelegen is den derden paalsteen van Brugvoort, schrijdende de gemeyntes Borckel en Neerpelt, dat den selven steen en genoemt wordt, ende anders niet heeft horen noemen als den blauwen steen, ende dat hij den opgeworpen gracht tussen de meyerije ende het land van Luyck, bij den selven paalsteen opgeworpen, anders niet heeft genoemd oft horen noemen als den Lommelsengraght."
Uit deze passage blijkt dat de steen destijds bekendstond als “den blauwen steen”en een belangrijke rol speelde in de afbakening tussen de Meierijen het Land van Luik. De vermelde gracht, de Lommelsengracht, vormde daarbij eveneens een grensmarkering.
De huidige naam Tombe du Prince de Liègeverwijst naar het prinsbisdom Luik en benadrukt de historische betekenis van deze locatie binnen de middeleeuwse territoriale indeling.
Het is opmerkelijk dat twee grensstenen die zo dicht bij elkaar liggen, beide een eigen naam hebben gekregen. In dit geval zelfs een adellijke benaming als 'Tombe du Prince de Liège'. Deze bijzondere grenssteen maakt deel uit van het historische grensgebied bij Plateaux-Hageven, aan de Belgisch-Nederlandse grens.
De steen wordt al genoemd in een document uit 1331, waarin sprake is van een zogeheten heidetwist(grensgeschil). In dit schrijven wordt de steen aangeduid als bestaande grensafbakening — wat betekent dat hij toen al geruime tijd aanwezig moet zijn geweest.
Hieronder is een interessant stuk te lezen, beschikbaar gesteld door Frans Meeus uit Putte:
GRENSSTENEN VERTELLEN GESCHIEDENIS
Neerpelt: Tussen "Graaf" en "Tombe"
Er zijn weinig grensstenen die "geboekt" staan met een naam, zeg maar een "familienaam" of "eigen naam". Een ervan is bij voorbeeld de "Singelpaal" of de "Paal van Baal" in het Belgisch-Nederlandse dubbeldorp Baarle-Hertog-Nassau. Maar ook in Neerpelt vindt men twee dergelijke grensstenen. Zij zijn allebei getooid met een adellijke naam: de "Graaf van Loon" was tot voor kort een bekende naam maar weinigen wisten de precieze standplaats, een tweede steen staat iets verder zuidwaarts en wordt "Tombe du Prince de Liége" genoemd. Deze werd pas begin dit jaar 2004 herontdekt en opgegraven. Maar beide hebben een geschiedenis van enkele honderden jaren achter de rug en dat maakt ze tot werkelijk historische monumenten.
GRAAFSCHAP LOON
De geschiedenis is voor beide stenen dezelfde. Na het uiteenvallen van het Karolingische rijk in de 9de eeuw, bleven talrijke kleine heerlijkheden over. Vele graven voelden zich geroepen om meerdere van die grondgebiedjes te bundelen in één groter geheel en dat lukte in 1015 met wat spoedig het graafschap Loon werd tussen het hertogdom Brabant en het prinsbisdom Luik.
Door aankopen en door het voeren van een bewuste huwelijkspolitiek wisten de graven hun macht aanzienlijk te versterken en Loon groeide tot een zekere onafhankelijkheid. Gedurende ruim drie eeuwen bleef Loon wel vazal van de bisschop van Luik, maar erkende het Heilige Roomse Rijk, het latere Duitsland, als soeverein of opperleenheer.
Via het hertogdom Brabant kwam Loon in 1366 bij het prinsbisdom Luik terecht om vanaf 1795, samen met de bestaande heerlijkheden in onze gewesten, in Franse handen te vallen als een van de departementen. Wanneer Frankrijk haar Waterloo kende, kwamen deze departementen vanaf 1815 in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, Loon werd de provincie Limburg en met die betwistbare provincienaam werd het in 1831 in het Koninkrijk België opgenomen.
Grenzen markeren
De grillige vorm van het graafschap Loon met zijn vele gebieden buiten het graafschap, noodzaakte de graven de grenzen van hun gebied te markeren. Dat gebeurde blijkbaar in verschillende perioden. Zo zou volgens sommige bronnen (Bert Lehaen, J. Pricken) de "Graaf van Loon" geplaatst zijn voor 1331 wanneer de grenzen van het graafschap Loon definitief werden vastgelegd.
Andere bronnen noemen het jaartal 1548 wanneer de grenzen tussen Brabant (Lommel, Bergeyck, Borkel) en Pelt werden gemarkeerd. Dit als gevolg van een jarenlange betwisting over het gebruik van de Krekelheide, een stuk gemene heide van 2 ha tussen Neerpelt (de prins-bisschop van Luik) en de heer van Grevenbroek (Hamont, Achel en St. Huibrechts-Lille). De prins-bisschop van Luik liet paalstenen plaatsen die Robert van Arckel, heer van Grevenbroek, als reactie weer liet verwijderen maar de ene reactie lokte de andere uit. De burcht van Grevenbroek werd opnieuw, en deze keer definitief, bezet en bij dekreet van 24 mei 1401 bij het graafschap Loon ingelijfd.
In 1548 werd de grens definitief vastgelegd: er werden zes grenstekens geplaatst zoals blijkt uit een kopie d.d. 1611, van deze "palinge tusschen den landen van Brabant ende Loon".
DE GRAAF VAN LOON
"De Graaf van Loon", schrijft voormalig directeur-generaal van douane en accijnzen J. Pricken, "is de volkse naam die gegeven werd aan een zwerfsteen die op de Belgisch-Nederlandse grens ligt. Deze steen zou reeds in een akte van 1331 vernoemd zijn als grensaanduiding tussen het hertogdom Brabant en het Graafschap Loon."
Velen wisten van het bestaan van deze historische grenssteen af, maar weinigen wisten blijkbaar de precieze plaats ervan. En het meest eigenaardige ervan was dat men zelfs bij de Toeristische Dienst van Neerpelt geen precieze informatie kon geven. Het was pas met de medewerking van Hageven-Conservator Hubert Lehaen, die ons enkele jaren geleden tot vlakbij de bekende, maar inderdaad erg moeilijk te vinden historische steen bracht, dat we de visu de befaamde "Graaf ..." konden aanschouwen.
Deze steen staat op de Belgisch-Nederlandse grens tussen de nrs. 182 en 183, in een zeer groen begroeid gebied, vlakbij een kronkel van de oude loop van de Dommel, maar vanaf de rivier is hij niet of zeer moeilijk te zien. De plek is alleen maar te bereiken vanaf het Nederlandse -Achterste Brug". Maar de weg ernaartoe is niet toegankelijk voor onbevoegden. En de boswachter van het domein , is daar terecht zeer streng op. "Tenslotte is die steen een historisch monument die op zijn authentieke plaats moet blijven staan."
TOMBE DU PRINCE DE LIEGE
Voor de al even historische "Tombe du Prince de Liége" was het Ben Harmsen (van de Heemkring "De Schans" te Neerpelt) die ons tot vlakbij de steen bracht. Deze grenssteen staat meer zuidwaarts, tussen de grensstenen nr 184 en 185, vlakbij de hoek van een draadafspanning die het grensverloop daar markeert. Ook deze steen was voor de echte belangstellenden zoals heemkundigen en andere historici niet onbekend, maar even zo goed onvindbaar. Intense opzoekingen en vergelijkingen van oude kaarten met de huidige toestand op het terrein, leidden Ben Harmsen echter tot het precieze aanduiden van de plaats waar hij moest staan.
"Voor mij wees alles er op dat de vermeldde Tombe - die daarom echter nog geen graf is - hier moest te vinden zijn", zegde Ben. Samen met Dokter Willy Pardon, eveneens lid van de Heemkring 'De Schans' en tevens voorzitter van het Natuureducatief centrum 'de Wulp' in het Hageven Plateau, kon de steen begin dit jaar 2004, na enig vermoeiend graafwerk, voldoende vrij worden gespit om hem met grote zekerheid te kunnen identificeren.
Jan Hellinx
Meer info over het grensgebied rond Plateaux Hageven
bij de Dommel
Al in een akte uit 1331wordt melding gemaakt van deze historische grenssteen, die diende als grensmarkering tussen het Graafschap Loon(het huidige België) en het Hertogdom Brabant. Daarmee behoort de steen tot de oudste bekende grensafbakening in deze regio.
Bij de officiële vastlegging van de Belgisch-Nederlandse grens in 1843werden de huidige grenspalen 182 en 183in de nabijheid geplaatst. Grenspaal 182 en vervolgens paal 184 staan aan de rechteroever van de Dommel, waarmee de middeleeuwse grenssteen werd opgenomen in het moderne grenssysteem.
De grenssteen ‘Graaf van Loon’bevindt zich tegenwoordig in een greppel en is geplaatst in een betonnen voetstuk, waardoor hij goed beschermd is tegen verzakking en beschadiging. Vanaf medio april wordt de steen vaak omgeven door hoge varens, waardoor hij in het groeiseizoen nauwelijks zichtbaar is.
Het is bekend dat de oorspronkelijke steen in het verleden is vervangen, maar de historische betekenis als grensmarkering tussen Loon en Brabant is behouden gebleven.
Grenspaal 183 staat op een bijzondere locatie: pal voor een woning op privéterrein. De circa 500 meter lange toegangsweg naar deze woning is privé-eigendom en vormt de enige logische route om zowel grenspaal 183 als de nabijgelegen historische grenssteen ‘Graaf van Loon’te bereiken.
De bewoner verleent doorgaans graag zijn medewerking aan geïnteresseerden die deze grensmarkering willen bezichtigen. Hij stelt het echter op prijs wanneer bezoekers vooraf een afspraak maken en niet onaangekondigd verschijnen.
De keuze om juist op deze locatie een officiële grenspaal te plaatsen, roept interessante historische vragen op. Mogelijk houdt de situering verband met de vroegere grens tussen het Graafschap Loon en het Hertogdom Brabant, die hier eeuwenlang het territoriale verloop bepaalde.
grensovergang 'De Barrier"
provinciale weg N69/N76.

Ik volg het bos nog een stukje en sla rechtsaf over een wandelpad naar de 'Woeste Polder' die na dagen regen ook echt woest aandoet.
T.h.v. de 'Bredasedijk' waad ik door de sloot en mag een heel veld bramenstruiken trotseren.
Het is nauwelijks te doen, zelfs nu in maart niet. Met alle geluk vind ik steen 186d, die omgevallen is, geheel onder het mos en overwoekerd door bramenstruiken.
Vlieterdijk aan de Elzenloop
Op een idyllische locatie aan de Vlieterdijk (Hutten), precies op de grens van België, Bergeijk en Luyksgestel, staat grenspaal 187. Deze historische grensmarkering maakt deel uit van de Belgisch-Nederlandse grens en ligt in een bijzonder rustig en groen landschap.
De Elzenloopstroomt hier kalm langs de grenspaal, wat de plek een vredige uitstraling geeft. Op foto’s lijkt het zelfs alsof grenspaal 187 op een klein eilandje staat, omringd door water en natuur.
Deze combinatie van grensgeschiedenis en natuurlijke schoonheid maakt grenspaal 187 tot een opvallende en fotogenieke locatie langs het grensverloop tussen Nederland en België.
Ik volg de 'Vlieterdijk' en sla linksaf de 'Elsendijk' op, aan het einde gaat de weg verder als trekkerpad.
Halverwege kun je - afhankelijk van het seizoen - de wei in naar paal 188, vanaf paal 188 loop je in een rechte lijn naar de hoek van de 'bos' rand. Hier hoort steen 188a te staan, maar deze is al langer onvindbaar.
Wanneer je nu in een rechte lijn terug het veld in loopt, kom je op de oorspronkelijke plaats van steen 188b.

Deze infographic (van Eef), maakt e.e.a. duidelijk.
Grenssteen 188a wordt niet (meer) aangetroffen (na) en steen 188b is verplaatst en trof ik in tweeën aan.
Jammer te zien dat hier weinig wordt geïnvesteerd in het cultuur historisch erfgoed.
Deze steen stond als onvindbaar te boek.
Foto's op de site van Aafko toonden echter dat Frans en hij de steen ooit hebben opgegraven en blootgelegd.
Dit overigens al in 2010!
Ik meen verder nog foto's van Marc te hebben gezien die de steen ook blootlegde.
Ook Eef en Geert leggen de steen in maart 2023 bloot.
Het begon wellicht met foto's van Peter Dirven, die de steen in haar volle glorie fotografeerde in juni 2004.
Enfin, de steen ligt nu ondersteboven in het nieuwe wandelpad.
Op maandag 25 maart 2024,
- Nienke is vandaag jarig! -
vergezelt Geert me in een 2e poging de steen bloot te leggen, wat met zijn hulp dan ook vrijwel direct lukt.
In het Venakkerbos (Kempen), achter Luyksgestel en nabij de Belgisch-Nederlandse grens, ligt het hoogste natuurlijke punt van Noord-Brabant. Dit bijzondere geografische punt bevindt zich op 44 meter boven NAP en vormt daarmee het hoogste punt van de provincie.
De locatie ligt op ongeveer 100 meter van grenspaal 191, waardoor natuur en grens-geschiedenis hier samenkomen.
Het Venakkerbos biedt een rustige, bosrijke omgeving waarin dit hoogste punt van Noord-Brabant op bescheiden maar betekenisvolle wijze gemarkeerd is.
Het bord vermeldt o.a. de in 1807 tot stand gekomen ruil van Luyksgestel (Prinsbisdom Luik en Lommel (Republiek der Nederlanden). Sinds 1785 (Verdrag van Fontainebleau) was Lommel een exclave en Luyksgestel een enclave, binnen de meierij van Den Bosch.
In 1819 werd Luycksgestel weer geruild met Lommel en na de afscheiding van België (1830) werd Luyksgestel aan Nederland en Lommel aan België toebedeeld.
De naam wordt ontleend aan:
Luyks: van het prinsbisdom Luik
Gestel: Hoog en droog gebied
In een proces-verbaal uit 1990 staat vermeld dat grenspaal 197 vanwege verkeershinder circa vijf meter naar het noordwesten is verplaatst. Op de oorspronkelijke locatie werd op maaiveldhoogte een betonnen paaltje met het nummer 197 geplaatst, zodat de historische positie van de grens zichtbaar bleef.
Uit de notulen van de grenscommissie van 27 mei 1994 blijkt dat op dit originele punt een ijzeren buisje in de klinkerverharding is aangebracht. Dit referentiepunt werd aangeduid als punt nummer 144.
Inmiddels is het wegdek voorzien van asfalt en lijkt het oorspronkelijke ijzeren buisje te zijn vervangen door een aluminium dop. Dit punt markeert echter nog steeds het officiële grensknikpunt. Hoewel grenspaal 197 fysiek is verplaatst, is het daadwerkelijke grensverloop tussen Nederland en België destijds niet gewijzigd.
Deze situatie illustreert het onderscheid tussen de zichtbare grenspaal en het juridisch vastgelegde grenspunt binnen de Belgisch-Nederlandse grensafbakening.

De grenspaal tegenover grenspaal 197
intrigreert me. Op de website van Aafko staat deze er al in 2008 en Eef deed de magneetproef, waaruit blijkt dat ze van staal of ook van gietijzer is.
In januari 2023 benader ik de eigenaar van herberg 'In het wilde zwijn', die als volgt antwoordt:

'Hoi Piet,
De paal staat er al even. In ieder geval al in de 2e Wereldoorlog.
Er zit een kogelgat in de paal door de gevechten die er hebben plaats gevonden.
ieder jaar nestelt er een koolmees in die via het kogelgat de holle paal binnen vliegt.
De paal is eigendom, we wilden er iets leuks mee doen en we hebben hem laten beschilderen.
Mocht ik meer te weten komen dan laat ik het weten.
Mvg. Kees'

Een enorm nieuw gebouwde agrarische schuur aan onze rechterhand.
Steen 200a heeft van haar officiële plaats moeten wijken voor de nieuwbouw, maar kreeg een mooi nieuw plaatsje op het 'dijkje' en 'beweegt' soms wat, als je foto's op overige websites bekijkt.
De afgebroken kop ligt hier links van het 'dijkje'.
© Op alle foto's rust het auteursrecht.
Vraag s.v.p. vooraf om toestemming als je foto's gebruiken wilt.©