Gevonden / Trouvé | 56 pcs |
Niet gevonden / Non trouvé | 9 pcs |
La Flamengrie se situe sur la frontière Franco-Belge,
à proximité de Bavay (France). Ce village est particu-lièrement connu pour ses 65 bornes frontières spécia-les, qui marquent de manière remarquable la limite entre la France et la Belgique. Ces bornes de La Fla-mengrie constituent un véritable patrimoine histori-que, fascinant pour les passionnés d’histoire et de cartographie.
À la suite du Traité de Nimègue (1678), La Flamengrie devint un village français. Le village voisin de Roisinet sa région aux Pays-Bas méridionaux, sous domination espagnole. En 1713, avec le traité d’Utrecht, les Pays-Bas méridionaux sont passés aux Autrichiens (Habsbourg).
La frontière autour du village ayant un tracé particulièrement irrégulier, des désaccords sont apparus quant à son exact parcours. Elle a été modifiée, à La Flamengrie et à différents endroits (par exemple Bléharies/Maulde), par une convention entre le royaume de France et l’empire d’Autriche, au traité frontalier du 18 novembre 1779 ; le besoin de bornes frontalières s'est fait sentir en 1780, lors des travaux d'arpentage requis par le traité. Les 23 premières bornes furent installées fin 1780 ; les 42 restantes en 1781 (retards dus à des problèmes de production et aux intempéries).
Les 65 bornes marquent la frontière exacte. Parmi elles, 58 se situent entre La Flamengrie (FR) et Roisin (BE), et 7 entre Bettrechies (FR) et Roisin (BE).
Ces bornes numérotées sont de véritables œuvres d'art en pierre naturelle : du côté autrichien, on peut admirer un magnifique aigle bicéphale gravé portant l'inscription « Autriche », tandis que du côté français, on peut admirer trois fleurs de lys portant l'inscription « France ».
En 1888, le général Boulanger tenta de prendre le pouvoir en France les habitants de La Flamengrie votèrent à l’unanimité contre lui. En remerciement,la République Française leur offrit une statue de Marianne (symbole de la République).
Le 2 octobre 2025, 244 ans après leur installation, j’ai visité, en compagnie de Marc, les 65 sites historiquesoù des bornes avaient autrefois été installées. Nous avons pu en retrouver 56— certaines remarquablement bien conservées, révélant encore les détails de l’aigle et des lys, d’autres endommagées ou partiellement enfouies dans le sol.
Découvrez les bornes frontières uniques de La Flamengrie: un voyage à travers l’histoire et le patrimoine.
La Flamengrie ligt aan de Frans-Belgische grens, nabij Bavay (Frankrijk). Dit dorp staat vooral bekend om zijn 65 unieke grenspalen, die op opmerkelijke wijze de grens tussen Frankrijk en België markeren. Deze grenspalen in La Flamengrie vormen een waar historisch erfgoed, fascinerend voor geschiedenis- en cartografie liefhebbers.
Na het Verdrag van Nijmegen (1678) werd La Flamengrie een Frans dorp. Het naburige dorp Roisinet en de omliggende regio behoorden tot de Zuidelijke Nederlanden, onder Spaans bestuur. In 1713, met het Verdrag van Utrecht, kwamen de Zuidelijke Nederlanden in Oostenrijkse (Habsburgse) handen.
Omdat de grens rond het dorp een bijzonder onregel-matig verloop heeft, zijn er meningsverschillen ontstaan over het exacte traject. De grens werd bij La Flamengrie en op diverse andere locaties (bijvoorbeeld Bléharies/Maulde) gewijzigd door een overeenkomst tussen het Koninkrijk Frankrijk en het Oostenrijkse Keizerrijk, vastgelegd in het grensver-drag van 18 november 1779. De noodzaak voor grenspalen werd duidelijk in 1780 tijdens de land-meetkundige werkzaamheden die het verdrag ver-eiste. De eerste 23 markeringen werden eind 1780 geplaatst; de resterende 42 in 1781 (vertragingen door productieproblemen en slecht weer).
De 65 markeringen geven de exacte grens aan. Hiervan bevinden zich er 58 tussen La Flamengrie (FR) en Roisin (BE), en 7 tussen Bettrechies (FR) en Roisin (BE).
Deze genummerde grenspalen zijn ware kunstwerken van natuursteen: aan de Oostenrijkse kant bewondert men een magnifieke gegraveerde dubbele adelaar met het opschrift "Oostenrijk", terwijl men aan de Franse kant drie lelies met het opschrift "Frankrijk" aantreft.
In 1888 probeerde generaal Boulanger de macht in Frankrijk te grijpen, waarop de inwoners van La Flamengrie unaniem tegen hem stemden. Uit dankbaarheid schonk de Franse Republiek hen een standbeeld van Marianne (symbool van de Republiek).
Op 2 oktober 2025, 244 jaar na hun plaatsing, bezocht ik samen met Marc de 65 historische locaties waar ooit grenspalen hadden gestaan. We konden er 56 lokaliseren – sommige opmerkelijk goed bewaard gebleven, met nog steeds de details van de adelaar en de lelies zichtbaar, andere beschadigd of gedeeltelijk in de grond begraven.
Ontdek de unieke grenspalen van La Flamengrie: een reis door geschiedenis en erfgoed.
Honnelles
La Flamengrie
Wargnies-le-Petit
Honnelles
La Flamengrie
Bettrechies
La Flamengrie is een bijzondere Franse gemeente die op twee locaties grenst aan België. Op beide grenspunten komen drie gemeenten samen, waardoor er sprake is van zogenoemde internationale driepunten.
Het eerste internationale driepunt bevindt zich bij grenssteen nr. 1, waar de Belgische gemeente Honnellesen de Franse gemeenten La Flamengrieen Wargnies-le-Petitelkaar ontmoeten. Het tweede ligt bij grenssteen nr. 58, waar Honnelles, La Flamengrieen Bettrechiessamenkomen.
Dankzij deze twee internationale driepunten neemt La Flamengrie een unieke plaats in binnen het grensgebied van Frankrijk en België. Deze bijzondere geografische ligging maakt de gemeente niet alleen interessant voor liefhebbers van grensgeschiedenis en geografie, maar onderstreept ook haar uitzonderlijke karakter.
La Flamengrie est une commune française remarquable qui partage sa frontière avec la Belgique en deux endroits. À chacun de ces points se trouve un tripoint international, où se rencontrent trois communes appartenant à deux pays différents.
Le premier tripoint international est situé à la borne frontière n° 1, où se rejoignent la commune belge de Honnelleset les communes françaises de La Flamengrieet Wargnies-le-Petit. Le second se trouve à la borne frontière n° 58, où se rencontrent Honnelles, La Flamengrieet Bettrechies.
Grâce à ces deux tripoints internationaux, La Flamengrie occupe une place unique dans la région frontalière entre la France et la Belgique. Cette situation géographique exceptionnelle en fait un lieu d'intérêt pour les passionnés de géographie, d'histoire des frontières et de patrimoine transfrontalier, tout en renforçant le caractère singulier de la commune.
Sinds ons tweede bezoek aan La Flamengrie, evenals de bezoeken aan het gemeentehuis en de gemeentewerf, weten we dat de afgebroken bovenzijde van steen nummer 2 zich op de gemeentewerf bevindt.
De vraag blijft of het de moeite loont om bij een volgend bezoek het struikgewas op de vermoedelijke locatie van steen nummer 2 verder te onderzoeken, met als doel de basis (voetstuk) van steen #02 ter plaatse terug te vinden.
no. 2 et 24
Depuis notre deuxième visite à La Flamengrie, ainsi que les visites à la maison communale et au dépôt communal, nous savons que la partie supérieure brisée de la pierre numéro 2 se trouve au dépôt communal.
La question demeure de savoir s’il vaut la peine, lors d’une prochaine visite, d’examiner plus en profondeur la végétation sur l’emplacement présumé de la pierre numéro 2, dans le but de retrouver sur place la base (le socle) de la pierre n° 02.
La partie supérieure de la pierre n° 10se trouve à la maison commun-ale de La Flamengrie, où elle est exposée.
Après avoir retrouvé la partie inférieure lors de notre première visite, il a été réconfortant de constater que la partie supérieure a également été conservée.
De bovenzijde van steen #10 bevindt zich in het gemeentehuis van La Flamengrie en wordt daar tentoongesteld.
Nadat we bij ons 1e bezoek de onderzijde hebben gevonden, was het fijn te zien dat de bovenkant ook bewaard is gebleven.
De D154 is een opmerkelijke weg in het grensgebied tussen België en Frankrijk.
Wat deze weg zo bijzonder maakt, is dat de landsgrens letterlijk in de berm loopt. Aan de ene kant van de berm ligt Frankrijk, terwijl de andere kant Belgisch grondgebied is.
Nog interessanter wordt het bij de huizen aan de Belgische zijde van de grens. Deze woningen bevinden zich officieel op Belgisch grondgebied, maar zijn alleen bereikbaar via de D154, dus via Frans grondgebied. Dat zorgt voor een unieke situatie op de grenslijn.
Dit gebied vormt een zogenoemde pen-enclave:
een stukje land dat niet volledig wordt omsloten door een ander land, maar alleen via dat andere land bereikbaar is.
Dit gedeelte van de D154 is daardoor niet zomaar een weg, maar een grensfenomeen dat zowel geografen als reizigers fascineert.
In La Flamengrie bevinden zich nog twee andere wegen die in een vergelijkbare grenssituatie verkeren:
La D154 est une route remarquable située dans la zone frontalière entre la Belgique et la France.
Ce qui rend cette route si particulière, c’est que la frontière nationale passe littéralement dans le bas-côté. D’un côté du fossé se trouve la France, tandis que de l’autre, c’est encore le territoire Belge.
La situation devient encore plus intéressante lorsqu’on regarde les maisons situées du côté belge de la frontière. Ces habitations se trouvent officiellement en Belgique, mais elles ne sont accessibles que par la D154, donc en passant par la France. Cela crée une situation unique le long de la ligne frontalière.
Cette zone constitue ce qu’on appelle une pén-enclave:
un morceau de territoire qui n’est pas entièrement enclavédans un autre pays, mais qui n’est accessible qu’en traversant ce dernier.
Ainsi, ce tronçon de la D154 n’est pas une simple route, mais un phénomène frontalierqui fascine à la fois les géographes et les voyageurs.
À La Flamengrie, deux autres routes se trouvent dans une situation frontalière comparable :
L’ancienne route de Bavay à Valenciennes (entre les bornes kilométriques 18 et 19) :
ici aussi, la frontière suit le tracé de la route. Comme pour la rue de la Perche Rompue, les habitations belges ne sont pas directement accessibles depuis la Belgique et nécessitent un passage par le territoire français.
La rue de la Perche Rompue (entre les bornes kilométriques 53 et 54): sur ce tronçon, la frontière franco-belge longe précisément la chaussée. Les maisons belges situées le long de cette rue ne sont accessibles que par le territoire français, obligeant les habitants à franchir la frontière à chaque déplacement.
Le 17 décembre 2025, nous avons reçu de la part du maire adjoint, M. Chr. Dotte, les coordonnées des 65 pierres.
La pierre numéro 16 se trouvait à l’emplacement indiqué sur la photo 2.
Op 17 december 2025 ontvingen wij van loco-burgemeester dhr. Chr. Dotte de coördinaten van alle 65 stenen.
Steen nummer 16 bevond zich ter hoogte van de locatie zoals weergegeven op foto 2.
Ontdek de rijke geschiedenis van Grenssteen La Flamengrie 19, één van de markante punten langs de voormalige Frans-Belgische grenslijn.
In dit gedeelte verkennen we de route van grenssteen 19 tot 53, een traject waar geschiedenis, cultuur en natuur elkaar ontmoeten.
Hoewel niet alle grensstenen meer zichtbaar zijn, blijft hun aanwezigheid voelbaar in het landschap — een tastbare herinnering aan eeuwenoude grenzen en verhalen. Hun locaties brengen we ook in kaart.
een zogeheten Oostenrijkse grens-steen, is in de loop van de tijd verdwenen. De exacte omstandigheden zijn niet met zekerheid bekend: sommige bronnen spreken over beschadiging door weersinvloeden, anderen over verplaatsing of verlies tijdens grenscorrecties. Hoe dan ook, de oorspronkelijke steen raakte onvindbaar.
In 1819 werd een nieuwe steen geplaatst ter vervanging van de verdwenen Oostenrijkse grenssteen.
Deze nieuwe grensmarkering is daarom geen originele achttiende-eeuwse steen, maar een 1819-steen.
De plaatsing vond plaats in een periode waarin veel grenzen opnieuw werden vastgesteld na de Napoleontische tijd. Overheden streefden naar eenduidig-heid in het landschap — ook op symbolisch niveau.
De 1819-steen markeert dus niet enkel een geografische scheiding, maar weerspiegelt ook een nieuwe fase in de Europese grensvorming.
Découvrez la riche histoire de la borne frontière La Flamengrie 19, l'un des monuments marquants de l'ancienne frontière Franco-Belge.
Dans cette section, nous explorons l'itinéraire de la borne frontière 19 à la borne frontière 53, un chemin où histoire, culture et nature se rencontrent.
Bien que toutes les bornes ne soient plus visibles, leur présence demeure palpable dans le paysage, témoignage tangible de frontières et d'histoires séculaires.
Nous cartographions également leur emplacement.
dite « borne autrichienne », a disparu au fil du temps. Les circonstances exactes de cette disparition ne sont pas connues avec certitude : certaines sources évoquent des dommages causés par les intempéries, d’autres une délocalisation ou une perte lors de corrections de la frontière. Quoi qu’il en soit, la pierre d’origine est devenue introuvable.
En 1819, une nouvelle borne fut installée pour remplacer la borne autrichienne disparue.
Cette nouvelle marque frontière n’est donc pas une pierre du XVIIIᵉ siècle, mais une borne de 1819.
Sa mise en place eut lieu à une époque où de nombreuses frontières furent redéfinies à la suite de la période napoléonienne. Les autorités cherchaient alors à instaurer une cohérence dans le paysage — également sur le plan symbolique.
Ainsi, la borne de 1819 ne marque pas seulement une séparation géographique, mais reflète aussi une nouvelle phase dans la formation des frontières européennes.
Van grenssteen 24 vonden we tijdens ons 1e bezoek enkel de onderkant. De bovenkant is afgebroken en was nergens te bekennen.
Tijdens ons 2e bezoek op 17 december 2025 liet dhr. Dotte ons de bovenkant van steen 24 zien, veilig opgeslagen op de gemeentewerf van La Flamengrie.
Lors de notre première visite, nous n'avons trouvé que la base de la borne n° 24. La partie supérieure était brisée et introuvable.
Lors de notre deuxième visite, le 17 décembre 2025, M. Dotte nous a montré la partie supérieure de la borne n° 24, entreposée en toute sécurité dans la cour municipale de La Flamengrie.
De grensstenen 28–30 bij La Flamengrie zijn verdwenen, maar hun verhaal leeft voort.
Ontdek de geschiedenis van deze unieke grensmarkeringen en hun betekenis voor het Frans-Belgische erfgoed.
Les bornes frontières 28–30 près de La Flamengrie ont disparu, mais leur histoire perdure.
Découvrez l’histoire de ces marques frontalières uniques et leur importance pour le patrimoine franco-belge.
Tussen grenssteen 35 en 36 vinden we dit kadasterpaaltje, een herkenningspunt dat een officiële erf- of perceelgrens markeert.
Kadasterpaaltjes worden geplaatst om eigendoms-grenzen exact aan te geven.
Dit specifieke paaltje helpt bij het lokaliseren van de juiste perceelafbakening in dit gebied.
Zulke markeringen zijn vaak klein, maar juridisch belangrijk: ze geven precies aan waar één eigendom eindigt en het volgende begint.
Entre les bornes 35 et 36, nous découvrons ce borne cadastrale, un repère qui marque la limite officielle d’une propriété ou d’une parcelle.
Les bornes cadastrales sont installées afin d’indiquer avec précision les limites de propriété.
Cette borne particulière aide à localiser la délimitation exactede la parcelle dans cette zone.
Ces repères sont souvent de petite taille, mais d’une grande importance juridique : ils indiquent précisément où une propriété se termine et où la suivante commence.
Op zaterdag 19 september 2026vindt in La Flamengrie/Honnelleseen bijzondere historische gebeurtenis plaats. Tijdens een feestelijke herdenkingsdag wordt het tweede micromuseum officieel geopendén wordt grenspaal nummer 36 officieel verplaatst.
Een bijzondere gebeurtenis, want deze grenspaal staat al lange tijd bekend als de grenspaal die niet op de grens staat. Met de officiële verplaatsing wordt eindelijk uitvoering gegeven aan een aanbeveling die al in 1845 werd vastgelegd door de Frans-Belgische Gezamenlijke Commissie.
Jean Louis schrijft hierover onder de titel “De grenspaal die NIET op de grens staat! (vervolg)”. Het verhaal gaat terug tot 28 mei 1845, toen de Frans-Belgische Gezamenlijke Commissie vaststelde waar de grenspaal moest komen te staan.
De aanleiding voor deze commissie was opmerkelijk. De Franse douane had nabij grenspaal nummer 36 een grote hoeveelheid Belgische tabak in beslag genomen. België diende daarop een klacht in wegens “schending van Belgisch grondgebied door de Franse douane met geweld”.
De kwestie leidde uiteindelijk tot een nauwkeurige herziening van de grenssituatie ter plaatse.
De commissie bepaalde dat de Frans-Belgische grenslangs de weg van La Flamengrie naar Roisin moest komen te liggen. Daarbij werd aanbevolen om grenspaal nummer 36 te verplaatsen naar de rand van de weg.
Maar die aanbeveling werd destijds niet uitgevoerd.
Nu, 181 jaar later, krijgt de historische beslissing alsnog haar beslag.
Landmeters hebben inmiddels de nieuwe locatie nauwkeurig bepaald en gemarkeerd. De grenspaal wordt 4,10 meter van de oorspronkelijke positiegeplaatst, overeenkomstig het plan dat in 1843 werd opgesteld door landmeter Duchatel.
De officiële verplaatsing van de grenspaal vindt plaats tijdens de herdenkingsdag rond de grenspaal uit 1780. Op zaterdag 19 september 2026 komen betrokkenen in La Flamengrie/Honnelles bijeen om dit bijzondere hoofdstuk uit de grensgeschiedenis officieel af te sluiten.
De burgemeester van La Flamengrie en de burgemeester van Honnelles zullen het officiële rapport over de verplaatsing ondertekenen. Dat gebeurt in aanwezigheid van de hoogste vertegenwoordigers van beide staten.
Daarmee krijgt een historisch grensvraagstuk, dat zijn oorsprong vindt in de negentiende eeuw, na ruim anderhalve eeuw alsnog een officieel vervolg.
De dag staat niet alleen in het teken van de verplaatsing van de grenspaal. Ook de officiële opening van het tweede micromuseum in Honnelles maakt deel uit van het programma.
Het micromuseum en de historische grenspaal vormen samen een mooie herinnering aan de bijzondere geschiedenis van de Belgisch-Franse grens. Grenspalen lijken op het eerste gezicht slechts eenvoudige stenen markeringen, maar vertellen vaak een veel groter verhaal over grenzen, conflicten, samenwerking en de ontwikkeling van Europa.
Zelf ben ik helaas niet in de gelegenheid om op 19 september bij deze bijzondere gebeurtenis aanwezig te zijn. Ik had de uitnodiging om dit historische moment mee te maken graag aangenomen, maar dat is deze keer helaas niet mogelijk.
Dat vind ik bijzonder jammer, zeker omdat de officiële verplaatsing van deze grenspaal een mooi en historisch moment belooft te worden.
Toch is het prachtig om te zien dat een aanbeveling uit 1845, meer dan anderhalve eeuw later, alsnog wordt uitgevoerd. De verplaatsing van grenspaal 36 is daarmee niet alleen een praktische correctie, maar vooral een tastbare herinnering aan de rijke en soms bewogen geschiedenis van de Belgisch-Franse grens bij La Flamengrie en Honnelles.
Le samedi 19 septembre 2026, un événement historique exceptionnel aura lieu à La Flamengrie/Honnelles. À l’occasion d’une journée commémorative, le deuxième micromusée sera officiellement inauguréet la borne frontière n° 36 sera officiellement déplacée.
Un événement particulièrement symbolique, car cette borne est connue depuis longtemps comme « la borne frontière qui n’est pas sur la frontière ». Avec son déplacement officiel, une recommandation formulée dès 1845 par la Commission mixte franco-belge pourra enfin être mise en œuvre.
Jean Louis raconte cette histoire sous le titre « La borne frontière qui N’EST PAS sur la frontière ! (suite) ».
L’histoire remonte au 28 mai 1845, lorsque la Commission mixte franco-belge s’est penchée sur l’emplacement exact de la frontière et de la borne concernée.
À l’origine de cette commission se trouve un incident pour le moins remarquable. Les douanes françaises avaient procédé, à proximité de la borne n° 36, à une importante saisie de tabac belge. La Belgique avait alors déposé une plainte pour « violation du territoire belge par les douanes françaises avec violence ».
Cette affaire allait finalement conduire à un réexamen précis de la situation de la frontière à cet endroit.
La commission avait déterminé que la frontière franco-belgedevait passer le long de la route reliant La Flamengrie à Roisin. Elle avait également recommandé de déplacer la borne frontière n° 36 jusqu’au bord de cette route.
Mais cette recommandation n’avait jamais été mise en œuvre à l’époque.
Aujourd’hui, 181 ans plus tard, la décision historique va enfin devenir réalité.
Des géomètres ont récemment déterminé et matérialisé avec précision le nouvel emplacement de la borne. Celle-ci sera déplacée de 4,10 mètres par rapport à son emplacement actuel, conformément au plan établi en 1843 par le géomètre Duchatel.
Le déplacement officiel de la borne frontière aura lieu lors de la journée commémorative consacrée à la borne datant de 1780. Le samedi 19 septembre 2026, les personnes impliquées se retrouveront à La Flamengrie/Honnelles pour marquer officiellement cette étape importante de l’histoire de la frontière franco-belge.
Le maire de La Flamengrieet le maire de Honnellessigneront le procès-verbal officiel constatant le déplacement de la borne. Cette signature aura lieu en présence des plus hauts représentants des deux États.
Ainsi, une question historique liée à la frontière, dont l’origine remonte au XIXe siècle, trouvera finalement son aboutissement officiel plus d’un siècle et demi plus tard.
Cette journée ne sera toutefois pas consacrée uniquement au déplacement de la borne. Elle sera également marquée par l’inauguration officielle du deuxième micromuséeà La Flamengrie/Honnelles.
Le micromusée et la borne frontière constituent ensemble un magnifique témoignage de l’histoire particulière de la frontière franco-belge. Les bornes frontières peuvent sembler n’être que de simples pierres destinées à délimiter un territoire. Pourtant, elles racontent souvent une histoire beaucoup plus vaste : celle des frontières, des conflits, de la coopération entre les pays et de l’évolution de l’Europe.
Pour ma part, je ne pourrai malheureusement pas être présent le 19 septembre à l’occasion de cet événement exceptionnel. J’aurais volontiers accepté l’invitation à assister à ce moment historique, mais cela ne sera malheureusement pas possible cette fois-ci.
Je le regrette sincèrement, d’autant plus que le déplacement officiel de cette borne frontière s’annonce comme un moment particulièrement symbolique.
Il est néanmoins remarquable de voir qu’une recommandation formulée en 1845, il y a plus d’un siècle et demi, sera enfin mise en œuvre.
Le déplacement de la borne frontière n° 37représente ainsi bien plus qu’une simple correction de son emplacement. Il constitue un témoignage concret de la riche histoire, parfois mouvementée, de la frontière franco-belge entre La Flamengrie et Honnelles.
Inmiddels ontdekten we, dat wij voor steen nummer #43 niet op de juiste locatie hadden gezocht.
Dankzij de waardevolle aanwijzingen van de heren Renteux en Dotte lukte het ons tijdens ons tweede bezoek aan La Flamengrie om steen #43 direct terug te vinden.
Nous avons entre-temps constaté que nous n’avions pas cherché au bon emplacement pour la pierre numéro 43.
Grâce aux précieuses indications de MM. Renteux et Dotte, il nous a été possible, lors de notre deuxième visite à La Flamengrie, de retrouver immédiatement la pierre n° 43.
Tijdens ons eerste bezoek vonden wij stenen nummer 44 en 45 niet op hun oorspronkelijke locatie. Inmiddels zagen wij de bovenzijde van steen 44 tentoongesteld in het gemeentehuis.
Bij ons tweede bezoek hebben wij de locatie opnieuw onderzocht. Daarbij ontdekte Marc al snel het voetstuk van steen nummer 44.
Op de veronderstelde locatie van steen nummer 45 vonden wij een fragment van een steen aan. Dit fragment zal op een later moment nader worden onderzocht om vast te stellen of het (een deel van) steen 45 betreft.
Lors de notre première visite, nous n’avons pas retrouvé les pierres numéros 44 et 45à leur emplacement d’origine. Entre-temps, nous avons constaté que la partie supérieure de la pierre numéro 44 est exposée à la maison communale.
Lors de notre deuxième visite, nous avons de nouveau examiné le site. Marc a alors rapidement découvert le socle de la pierre numéro 44.
À l’emplacement supposé de la pierre numéro 45, nous avons trouvé un fragment de pierre. Ce fragment fera l’objet d’un examen plus approfondi ultérieurafin de déterminer s’il s’agit (d’une partie) de la pierre numéro 45.
Zoals eerder vermeld staat de bovenzijde van steen nummer 49 momenteel tentoongesteld in het gemeentehuis van La Flamengrie.
Tijdens ons tweede bezoek hebben wij deze steen persoonlijk kunnen bezichtigen, waarmee de locatie en status van steen 49 opnieuw zijn bevestigd.
[K L I K] voor meer informatie over het micro museum.
Comme mentionné précédemment, la partie supérieure de la pierre numéro 49 est actuellement exposée à la maison communale de La Flamengrie.
Lors de notre deuxième visite, nous avons pu observer cette pierre personnellement, ce qui a permis de confirmer à nouveau l’emplacement et l’état de la pierre n° 49.
[CLIQUEZ] pour plus d'informations sur le micro-musée.
De kapel zoals Peter Dirven in 2008 fotografeerde
La chapelle photographiée par Peter Dirven en 2008
We vervolgen onze ontdekkingsreis langs de Oostenrijkse grensstenen bij La Flamengrie, tussen België en Frankrijk.
Deze route leidt ons langs de grensstenen 54 tot en met 65– de laatste van de extra geplaatste stenen uit 1781, die ooit de grens van de Oostenrijkse Nederlanden markeerden.
Vanaf de kapel Notre-Dame de Bon-Secoursaan de Rue Hautevolgen we de historische grenslijnrichting de Rue de la Perche, tot aan het grensknikpuntwaar grenssteen nr. 54 zich bevindt.
De zoektocht vraagt wat geduld: de natuur heeft veel van deze stenen teruggenomen. Tussen dichte vegetatie vinden we uiteindelijk steen 54, half verzonken in de aarde.
Met wat graafwerk komt de kop weer aan het zicht — vermoedelijk verzakt door de eeuwen heen of door ophoging van het veld.
Vanaf hier vervolgen we onze route langs de grens en gaan op zoek naar de overige grensstenen tot en met nummer 65.
Elke steen vertelt zijn eigen stukje van de grensgeschiedenis tussen België en Frankrijk, een stille herinnering aan de tijd van de Oostenrijkse Nederlanden.
Nous poursuivons notre voyage de découverte le long des bornes frontières autrichiennes de La Flamengrie, à la frontière entre la Belgique et la France.
Cet itinéraire nous conduit le long des bornes n°54 à 65, les dernières des pierres supplémentaires placées en 1781, qui marquaient autrefois la frontière des Pays-Bas autrichiens.
Depuis la chapelle Notre-Dame de Bon-Secours, située Rue Haute, nous suivons la ligne frontalière historiqueen direction de la Rue de la Perche, jusqu’au point de coude de la frontièreoù se trouve la borne n°54.
La recherche demande un peu de patience : la nature a repris possession de plusieurs de ces pierres. Au milieu d’une végétation dense, nous finissons par retrouver la borne 54, à moitié enfouie dans la terre.
Après quelques coups de pelle, sa tête réapparaît — sans doute affaisée au fil des sièclesou recouverte par le rehaussement du terrain.
À partir d’ici, nous poursuivons notre chemin le long de la frontière à la recherche des autres bornes, jusqu’à la n°65.
Chaque pierre raconte à sa manière un fragment de l’histoire frontalière entre la Belgique et la France, un témoignage silencieuxde l’époque des Pays-Bas autrichiens.
Ook deze steen hebben wij tijdens ons tweede bezoek opnieuw bezocht. Daarbij zagen wij dat de boomgroei in de afgelopen 14 jaar aanzienlijk is toegenomen, waardoor de steen grotendeels was overgroeid.
Met respect voor de aanwezige flora hebben wij de steen zeer voorzichtig gedeeltelijk blootgelegd om deze te kunnen documenteren. Verdere blootlegging achtten wij niet verant-woord, om schade aan de natuurlijke omgeving te voorkomen.
Nous avons également revisité cette pierre lors de notre deuxième visite. Nous avons alors vu que la croissance des arbres au cours des 14 dernières années s’est considérablement intensifiée, ce qui faisait que la pierre était en grande partie envahie par la végétation.
Par respect pour la flore présente, nous avons dégagé très prudemment la pierre de manière partielleafin de pouvoir la documenter. Nous avons estimé qu’un dégagement plus poussé n’était pas approprié, afin d’éviter toute atteinte à l’environnement naturel.
Tijdens ons tweede bezoek op 17 december 2025 hebben we zowel grenssteen 62 als grenssteen 64 teruggevonden.
Beide stenen konden worden geïdentificeerd na zorgvuldige bestudering en vergelijking met de foto’s van Aafko en Frans
uit 2011.
Lors de notre deuxième visite, le 17 décembre 2025, nous avons retrouvé à la fois la borne frontière 62 et la borne frontière 64.
Les deux bornes ont pu être identifiées après une étude attentive et une comparaison avec les photographies d’Aafko et Frans datant de 2011.
We bereiken de laatste grenssteen van de reeks bij La Flamengrie, grenssteen nr. 65— een symbolische afsluiting van onze tocht langs de Oostenrijkse grensstenen tussen België en Frankrijk.
Het vinden van deze steen bleek nog een uitdaging. Prikkeldraad, grazende koeien en dichte vegetatieversperden het pad, alsof de natuur zelf dit stukje geschiedenis wilde verbergen.
Maar dankzij de haviksogen van Marc ontdekten we uiteindelijk de steen. Na wat werk was hij weer duidelijk zichtbaar en zorgvuldig schoongemaakt.
Omdat dit de laatste steen van de reeks is, verdient hij natuurlijk extra aandacht.
En dat mag, want deze grenssteen is de laatste uit de Oostenrijkse periode van 1781. Hiermee vormt de steen na nr. 65 een historische overgang naar een nieuwe fase in de grensafbakening tussen België en Frankrijk.
Onze vrienden Frans en Aafko deelden onlangs prachtige foto’s van hun eigen zoektocht naar de grensstenen — een inspirerende herinnering dat deze route nog veel te ontdekken heeft.
Hun beelden motiveren ons om terug te keren naar La Flamengrie, op zoek naar nog enkele verdwenen of verborgen grensstenen die wachten om opnieuw aan het licht te komen.
Nous arrivons à la dernière borne frontière de la série à La Flamengrie, la borne n°65— une conclusion symbolique à notre parcours le long des bornes autrichiennes entre la Belgique et la France.
La découverte de cette borne n’a pas été simple. Fils barbelés, vaches en pâture et végétation densebarraient le chemin, comme si la nature elle-même voulait dissimuler ce fragment d’histoire.
Mais grâce au regard perçant de Marc, nous avons finalement repéré la pierre. Après un peu de travail, elle est redevenue bien visible et soigneusement nettoyée.
Puisqu’il s’agit de la dernière borne de la série, elle mérite naturellement une attention particulière.
Et c'est une bonne chose, car cette pierre frontière est la dernière de la période autrichienne de 1781. Cela signifie qu'après le n° 65, la pierre marque une transition historique vers une nouvelle phase dans la délimitation des frontières entre la Belgique et la France.
Nos amis Frans et Aafko ont récemment partagé de magnifiques photosde leur propre exploration des bornes frontières — un rappel inspirantque cet itinéraire recèle encore de nombreuses découvertes.
Leurs images nous donnent envie de revenir à La Flamengrie, à la recherche de quelques bornes disparues ou dissimulées, qui attendent d’être mises à jour et redécouvertes.
65
Ook grenssteen nummer 65 hebben wij opnieuw bezocht. De steen bevond zich nog in exact dezelfde staat als op 2 oktober 2025, het moment waarop wij deze voor het laatst hebben waargenomen. Het afgebroken bovendeel lag nog steeds netjes op het onderste deel van de steen.
Nous avons également revisité la borne frontière numéro 65. La pierre se trouvait dans exactement le même état que le 2 octobre 2025, date à laquelle nous l’avions observée pour la dernière fois. La partie supérieure briséereposait toujours soigneusement sur la partie inférieurede la borne.
Om het contrast tussen de Oostenrijkse grensstenen uit 1781 en de nieuwe grensstenen uit 1819 te tonen, plaats ik hier nog drie prachtige foto’s van Aafko.
Deze beelden tonen de eerste grenssteen die volgt op steen nr. 65 bij La Flamengrie, en illustreren perfect de overgang van de Oostenrijkse periode naar de Nederlandse tijd.
Na de val van Napoleon werd Europa volledig heringedeeld. Het huidige België werd onderdeel van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.
Om deze nieuwe grenzen vast te leggen, werden in 1819 nieuwe grensstenen geplaatst, die duidelijk te onderscheiden zijn van de oudere Oostenrijkse exemplaren.
De grensstenen uit 1819 dragen aan de Franse zijde de letter ‘F’ en aan de Nederlandse zijde de letter ‘N’. Een interessant detail is dat deze ‘N’ niet in de moderne vorm werd gegraveerd, maar in spiegelbeeld, als ‘И’, wat vandaag de dag een zeldzaam en intrigerend historisch kenmerk vormt.
Deze stenen symboliseren een nieuw hoofdstuk in de grensgeschiedenis tussen België en Frankrijk— een tastbare herinnering aan de politieke en territoriale veranderingen van het begin van de 19e eeuw.
Pour illustrer le contraste entre les bornes frontières autrichiennes de 1781 et les nouvelles bornes de 1819, je présente ici trois magnifiques photos prises par Aafko.
Ces images montrent la première borne suivant la n°65 à La Flamengrieet illustrent parfaitement la transition entre la période autrichienne et l’époque néerlandaise.
Après la chute de Napoléon, l’Europe fut entièrement redessinée. L’actuelle Belgiquefut alors intégrée au Royaume-Uni des Pays-Bas.
Pour matérialiser ces nouvelles frontières, de nouvelles bornes furent installées en 1819, facilement reconnaissables par rapport aux anciens modèles autrichiens.
Les bornes de 1819 portent, du côté français, la lettre “F”, et du côté néerlandais, la lettre “N”. Un détail remarquable : cette lettre “N” n’est pas gravée dans sa forme moderne, mais en miroir, sous la forme “И”, ce qui constitue aujourd’hui une curiosité historique rare et fascinante.
Ces pierres marquent ainsi un nouveau chapitre de l’histoire frontalière entre la Belgique et la France— un témoignage concretdes changements politiques et territoriauxdu début du XIXᵉ siècle.
Na steen 65 zijn wij verder gegaan naar de twee daaropvolgende grenshoeken, om ook daar de grensstenen uit 1819 te documenteren en te fotograferen.
Bij het eerste hoekpunt bleek de grenssteen volledig verdwenen.
Bij het tweede hoekpunt troffen wij een afgebroken bovendeel aan en kort daarna vonden wij ook het bijbehorende onderstuk terug.
Après la borne numéro 65, nous avons poursuivi vers les deux angles frontaliers suivants, afin d’y documenter et photographier les bornes frontières datant de 1819.
Woensdagochtend vroeg vertrokken Marc en
ik richting de Belgisch-Franse grens voor een nieuwe zoektocht naar Oostenrijkse grensstenen. Ons doel was onder meer La Flamengrie, waar we op 2 oktober enkele stenen niet hadden kunnen vinden.
Rond 08.00 uur arriveerden we in Bléharies, waar volgens historische bronnen nog twee Oostenrijkse grensstenen aanwezig zouden moeten zijn.
De eerste grenssteen vonden we in een parkje achter het gemeentehuis van Bléharies.
De tweede steen, die nog op zijn oorspronkelijke locatie op de landsgrens moet staan, konden we helaas niet terugvinden.
Een derde Oostenrijkse grenssteen bevindt zich tegenwoordig op een zichtbare plek voor het gemeentehuis van Maulde, waar hij als historisch monument wordt bewaard.
Vanuit Maulde reden we verder naar La Flamengrie voor een afspraak met de loco-burgemeester, de heer Christian Dotte. Tijdens een uitgebreide uitwisseling van informatie, waaronder de volledige coördinatenlijst van alle grensstenen rond La Flamengrie, kregen we een unieke inkijk in het lokale erfgoedbeheer.
In het gemeentehuis van La Flamengrie toonde de heer Dotte ons de bovenzijden van grensstenen 10, 44 en 49, die daar tentoongesteld worden. Vervolgens bezochten we de gemeentewerf, waar ook de bovenzijden van grensstenen 2 en 24 worden bewaard.
Momenteel worden via het Interreg-programma alle grensstenen rond La Flamengrie geïnventariseerd, waarna in een latere fase ook restauratie en herstelzullen plaatsvinden.
Na het bezoek aan de gemeentewerf vergezelde de heer Dotte ons tijdens het verdere veldonderzoek.
Grenssteen #43werd succesvol gevonden.
Bij de locatie van #44 en #45 ontdekten we bij #44 de voet van de steen, terwijl de bovenzijde zich al in het gemeentehuis bevindt.
Bij #45 troffen we een stuk steen aan waarvan nog niet met zekerheid kan worden vastgesteld of het daadwerkelijk tot deze grenssteen behoort.
Daarna legden we een deel van grenssteen #56 bloot. Dankzij foto’s uit 2011 van Aafko en Frans wisten we dat deze steen zich laag in de grond, in een boom, moest bevinden.
Veertien jaar boomgroei maakte het echter onmogelijk om de steen verder dan enkele centimeters vrij te leggen.
Ook grenssteen #62werd snel teruggevonden. Hier namen we afscheid van de heer Dotte.
Op basis van opnieuw geraadpleegde foto’s vonden we ook grenssteen #64, bezochten we #65 opnieuw en wandelden we verder naar de eerste twee grensstenen uit 1819.
Bij de eerste grenshoek lijkt de steen verdwenen.
Bij de tweede grenshoek vonden we zowel de voet als de afgebroken bovenzijde, die we ter plaatse opnieuw met elkaar hebben verbonden.
In Mons genoten we van het uitzicht op het indrukwekkende treinstation (Santiago Calatrava) en sloten de dag af met een diner in restaurant Copenhagen, met zicht op de sfeervolle kerstmarkt en haar vele lichtjes.
Moe, maar bijzonder voldaan, keerden we huiswaarts.
Foto's van de stenen staan onder La Flamengrie visité 1.
Mercredi matin, très tôt, Marc et moi partons en direction de la frontière franco-belge pour poursuivre notre recherche de bornes autrichiennes, notamment à La Flamengrie, où certaines bornes n’avaient pas pu être retrouvées le 2 octobre.
Aux alentours de 8 h 00, nous arrivons à Bléharies, où, selon les sources historiques, deux bornes autrichiennes devraient encore être présentes.
La première bornea été retrouvée dans un petit parc derrière la mairie de Bléharies.
La seconde borne, qui devrait se trouver à son emplacement d’origine sur la frontière, n’a malheureuse-ment pas pu être localisée.
Une troisième borne autrichienne est aujourd’hui visible devant l’hôtel de ville de Maulde, où elle est conservée en tant que monument historique.
Depuis Maulde, nous avons poursuivi notre route vers La Flamengriepour un rendez-vous avec le maire adjoint, Monsieur Christian Dotte. Lors d’un riche échange d’informations, incluant la liste complète des coordonnées de toutes les bornes frontières autour de La Flamengrie, nous avons pu approfondir notre connaissance du patrimoine local.
À la mairie de La Flamengrie, Monsieur Dotte nous a présenté les parties supérieures des bornes 10, 44 et 49, exposées dans le bâtiment. Nous nous sommes ensuite rendus à la voirie communale, où sont également conservées les parties supérieures des bornes 2 et 24.
Dans le cadre du programme Interreg, l’ensemble des bornes frontières autour de La Flamengrie est actuellement inventorié, en vue d’une restauration ultérieure.
Après la visite de la voirie communale, Monsieur Dotte nous a accompagnés lors de la suite de nos recherches sur le terrain.
La borne n°43a été retrouvée avec succès.
À l’emplacement des bornes n°44 et n°45, Marc a littéralement trébuché sur le socle de la borne n°44, dont la partie supérieure est conservée à la mairie.
Près de la borne n°45, nous avons découvert un fragment de pierre dont l’attribution à cette borne reste incertaine.
Nous avons ensuite partiellement dégagé la borne n°56. Grâce à des photographies prises en 2011 par Aafko et Frans, nous savions qu’elle se trouvait très basse dans le sol, intégrée à un arbre. Quatorze années de croissanceont toutefois limité le dégagement à quelques centimètres.
Nous localisons la borne n°62a également rapidement. Ici, nous disons au revoir à M.
En nous appuyant sur les photos d’Aafko et Frans, nous avons retrouvé la borne n°64, revisité la borne n°65, puis poursuivi jusqu’aux deux premières bornes de 1819.
À la première borne d’angle, la pierre semble avoir disparu.
À la seconde borne d’angle, nous avons retrouvé à la fois le socleet la partie supérieure brisée, que nous avons réunis sur place.
À Mons, nous avons profité de la vue sur l’imposante gareavant de dîner au restaurant Copenhagen, avec une vue sur le marché de Noëlet ses nombreuses illuminations. Fatigués, mais extrêmement satisfaits, nous avons repris le chemin du retour.
Les photos des bornes sont disponibles sous la rubrique « La Flamengrie visitée 1 ».
Comme le montre le tableau de bord, certaines bornes ne sont plus retrouvées à leur emplacement d’origine. Ces bornes manquantes font partie de l’étude en cours portant sur l’état et la localisation actuels des pierres.
Heureusement, il arrive parfois qu’une pierre — ou une partie de pierre — réapparaisse. Actuellement, cinq fragments de pierres sont en possession de l’administration communale.
Trois bornes sont actuellement exposées à la maison communale.
Deux bornes se trouvent encore au dépôt communal, mais sont également pressenties pour une exposition future.
Nous remercions chaleureusement
MM. Renteux et Dotte, qui ont rendu possible la consultation des cinq pierres et nous ont en outre fourni les informations nécessaires.
Zoals blijkt uit het overzicht in het dashboard, zijn enkele stenen op hun oorspronkelijke locatie niet meer teruggevonden. Deze vermiste stenen maken deel uit van het lopende onderzoek naar de huidige staat en ligging van de stenen.
Gelukkig duikt af en toe (een gedeelte van) een steen opnieuw op. Momenteel bevinden zich vijf delen van stenen in het bezit van het gemeentebestuur.
Drie stenenzijn momenteel tentoongesteld in het gemeentehuis.
Twee stenen bevinden zich nog
op de gemeentewerf, maar zijn eveneens genomineerd voor toekomstige tentoonstelling.
Wij danken de heren Renteux en Dotte hartelijk, die het ons mogelijk maakten de vijf stenen te bezichtigen en ons bovendien hebben voorzien van waardevolle aanvullende informatie.
Men vindt ook Oostenrijkse grensstenen in Bléharies.
Deze monumentale stenen markeren de voormalige demarcatielijn tussen de Oostenrijkse Nederlanden en Frankrijk, die in de 18e eeuw werd vastgelegd.
Bléharies
Twee originele Oostenrijkse grensstenen
In het dorp Bléharies, gelegen in de provincie Henegouwen, zijn twee originele Oostenrijkse grensstenen bewaard gebleven. Ze zijn uitzonderlijk goed geconserveerd en vormen stille getuigen van de vroegere territoriale grenzen. Hun inscripties en decoraties verwijzen naar het Oostenrijkse bewind, dat destijds over een groot deel van de Zuidelijke Nederlanden heerste.
Historisch belang
De plaatsing van deze stenen vond plaats na het Frans-Oostenrijkse Grensverdrag (1769) en de Conventie tussen Frankrijk en Oostenrijk (1779), in een periode waarin de Oostenrijkse Nederlanden overgingen tot een nauwkeurige afbakening van hun grenzen met Frankrijk.
De stenen, geplaatst tussen 1780 en 1781, dienden niet alleen als fysieke markering van de grens, maar vormden ook een symbool van soevereiniteit en administratieve orde, in een context van ingrijpende politieke veranderingen in Europa.
On trouve également des bornes frontière autrichiennes à Bléharies.
Ces bornes monumentales marquent l'ancienne ligne de démarcation entre les Pays-Bas autrichiens et la France, établie au XVIIIe siècle.
Dans le village de Bléharies, situé dans la province du Hainaut, deux bornes frontière autrichiennes originales subsistent. Exceptionnellement bien conservées, elles témoignent silencieusement des anciennes frontières territoriales. Leurs inscriptions et leur décor font référence au régime autrichien, qui régnait alors sur une grande partie des Pays-Bas méridionaux.
La mise en place de ces pierress’est déroulée après le Traité de la frontière franco-autrichienne (1769) et la Conven-tion entre la France et l’Autriche (1779), à une période où les Pays-Bas autrichien sont fait procéder à une délimitation précise de leurs frontières avec la France.
Les pierres, installées entre 1780 et 1781, ne servaient pas uniquement de marquage physique de la frontière, mais constituaient également un symbole de souveraineté et d’ordre administratif, dans un contexte de profonds changements politiques en Europe.
Ook bij Bléharies bevinden zich Oostenrijkse grensstenen.
Deze monumentale stenen markeren de voormalige scheidingslijn tussen de Oostenrijkse Nederlandenen Frankrijk, zoals vastgelegd in de 18e eeuw.
In het dorp Bléharies, gelegen in de provincie Henegouwen, staan nog twee originele Oostenrijkse grensstenen. Deze stenen zijn bijzonder goed bewaard gebleven en vormen stille getuigen van de oude territoriale afbakeningen. Hun inscripties en vormgeving verwijzen naar het Oostenrijkse bewind, dat destijds grote delen van de Zuidelijke Nederlanden bestuurde.
De plaatsing van deze stenen vond plaats in de periode na het Verdrag van de Frans-Oostenrijkse Grens (1769) en de Conventie tussen Frankrijk en Oostenrijk (1779), toen de Oostenrijkse Nederlanden hun grenzen met Frankrijk nauwkeurig lieten vastleggen.
De stenen, geplaatst medio 1780 - 1781, dienden niet alleen als fysieke markering, maar ook als symbool van soevereiniteit en orde in een tijd van politieke verandering in Europa.
De steen in de gele cirkel is de enige steen die volgens de beschikbare informatie nog op de oorspronkelijke locatie op de grens zou moeten liggen.
Tijdens ons onderzoek in 2025 hebben wij deze steen echter niet aangetroffen.
Wij doen momenteel verder navraag om de situatie te verduidelijken en zijn voornemens op een later moment terug te keren naar de locatie voor aanvullend onderzoek.
La pierre entourée d’un cercle jaune est la seule pierre qui devrait encore se trouver à son emplacement d’origine sur la frontière, selon les informations disponibles.
Lors de notre recherche en 2025, nous ne l’avons toutefois pas retrouvée.
Nous poursuivons actuellement nos démarches de vérification et prévoyons de retourner sur place ultérieurement pour un examen complémentaire.
Net over de Belgisch-Franse grens, in Maulde bij Bléharies (Frankrijk), bevindt zich een bijzondere historische bezienswaardigheid: een Oostenrijkse grenssteen.
Deze grenssteen markeerde oorspronkelijk de landgrens tussen België en Frankrijk, in de periode dat dit gebied deel uitmaakte van de Oostenrijkse Nederlanden. Later werd de steen verplaatst naar de voorzijde van het stadhuis van Maulde, waar hij nog steeds te zien is.
Tegenwoordig fungeert de Oostenrijkse grenssteen als monumentaal erfgoed en tastbare herinnering aan het rijke grensverleden van de regio. Voor zowel inwoners als bezoekers is het een opvallend historisch object dat herinnert aan een tijd waarin hier letterlijk de grens liep tussen Frankrijk en de Oostenrijkse Nederlanden.
Juste de l’autre côté de la frontière franco-belge, à Maulde près de Bléharies (France), se trouve un site historique remarquable : une borne frontière autrichienne.
À l’origine, cette borne marquait la frontière terrestre entre la Belgique et la France, à l’époque où cette région faisait partie des Pays-Bas autrichiens. Par la suite, la borne a été déplacée vers la façade de l’hôtel de ville de Maulde, où elle est encore visible aujourd’hui.
Aujourd’hui, la borne frontière autrichienne constitue un élément du patrimoine monumentalet un témoignage tangible du riche passé frontalierde la région. Pour les habitants comme pour les visiteurs, il s’agit d’un objet historique remarquable, rappelant l’époque où la frontière passait ici entre la France et les Pays-Bas autrichiens.
© Op alle foto's rust het auteursrecht.
Vraag s.v.p. vooraf om toestemming als je foto's gebruiken wilt.©